’WPC Ų?ŻĪ²¶ ?\xĒtöĮ4õóŪžįmV^H_ć“YÆ¶?œ&Ū½ėG¢ģ0®‹źµ`h$ąĢ³C'ā„Hšaåƒ¦Tm± $ö“‚•Ń'V° X3" ’üœö5.1²ęōXćANˆ“wņ?Ųåšx>Žh›£öē ’Fąå–MFļ£Ā*xÓEXg«P„AęP™=ś_FÕ(W@vś|dÜ Ó$ó"ļöĆÄÜŻ9×3²ÆŚäC&'5ø3“ŸÅ r÷5:…ŌMׄā…Ć½Šņ~Ž³µ³Q©ipųŚ>ŲqnTQœretņ»·-wĮB‘č9Åæü!Šż |DćRzŅĄļ:µ/,»w ÷UÕø™į f€Üųm“1GÓÕAi“L/<$Z5ŃļhÅš5Łr%r_ ;µØ–°ĢŖüĖ0µ` W“Š(wéŅ īIˆĆ 2čąÕ ¦_ųŗ¦õ»ę†H9€:y»ˆ6†AōĒ,ŗ2lįÕõWķŲz#[ ²“X°ņL={“,-\Ot©ŖPč\ Ķ6Ųß#Ō…„ų. ¾7’²„*Š¹>™ŒāŖüWE\åõµeB I“yė#€MæluīĶž=U:B %|cP‚Ņn­ā 0vUR w@_4Ÿ‚³5 m7 UNN œ 0D¤ 0ēč č č č č UNĻ <ž6X9`("Courier 10cpiX3|xż!«<ž6X9`("Courier 10cpiXōxž6X@ɓ87ūX@(NŲ–$””Ō,.ŌŌ.,ŌŌNLUS,.ŌŃŃŃ  ŃŃTRWdŠ6Ā&WdŠ6Ā& Š6Ā&A4 Š6Ā&A4TŃÓ  ÓÓ  ÓÓA€************************************************AÓÓ  ÓÓK7°‚Xœˆu‚ģ` 9 % ø  ‚ģÖh•X°œXKÓ (ÖĆ9 Z ‹:Times New Roman Standaard ō![õ!ö!÷!Eų!ł!ś!Eū!ü!Dż!Dj³%#  $””Hoofdstuk 10 Aanpassing onder druk Ķ  ' W.Hout0W.Hout .   ’U‹’ĄĄĄK6Times New Roman Regular($Ó$‘‘ņņŚ  Ś0Ś  Śóó(Ø23Ā$„„Ż ƒŲ–!ŻŌ,.ŌŌ.,ŌŌNLUS,.ŌŃŃŃ  ŃŃTRXŠ6Ā&3Ų'Ė6Ę&A4’3Ų'TŃÓ  ÓÓ  ÓÓA€************************""""""""""""""""""""""""AÓÓ  ÓÓK7°‚Xœˆu‚ģ` 9 % ø  ‚ģÖh•X°œXKÓŻ  ŻŌ€Xg4XXXŌŌ€Xg4XXXg4ŌŚ  Ś0Ś  Ś.xÖĆ9 Z‹6Times New Roman RegularŻ ƒŲ–!ŻŌ,.ŌŌ.,ŌŌNLUS,.ŌŃŃŃ  ŃŃTRXŠ6Ā&3Ų'Ė6Ę&A4’3Ų'TŃÓ  ÓÓ  ÓÓA€************************""""""""""""""""""""""""AÓÓ  ÓÓK7°‚Xœˆu‚ģ` 9 % ø  ‚ģÖh•X°œXKÓŻ  Ż›Ō€Xg4XXXŌŃ8€ę¤%%dÜdČ8ŃŃĘČŃÓ  Óņ ņ10ą0 ˆ ąœńł!ńVerandereńł!ńńś!ńńł!ńdńł!ńńś!ńńū!ńnde€concepties€over€ńū!ńńü!ńHet€Nederlandse€ńü!ńindustriebeleidńż!ń€en€de€gevolgen€van€de€internationaliseringńż!ńó 󛊰ˆ"ˆ" ŠĢWil€Houtņņ1óóŠ ˆŲ ŠĢĢņ ņ10.1€Inleidingó óŠ L œ ŠĢNederland€kent€van€oudsher€een€op€handel€gerichte€economie.€Het€land€behoorde€ook€alĻgedurende€de€negentiende€eeuw€en€de€eerste€helft€van€de€twintigste€eeuw€tot€de€groep€vanĻmeer€ontwikkelde€landen€š!š€met€een€bruto€binnenlands€product€per€hoofd€van€de€bevolking€datĻniet€ver€achterbleef€bij€dat€van€het€Verenigd€Koninkrijk€(¢Maddison£€1995,€tabel€D¢„1a£)€š!š,€maarĻtoch€kan€zonder€veel€overdrijven€worden€gesteld€dat€het€een€ššlate€¢industrializer£šš€is.€Pas€na€deĻTweede€Wereldoorlog€brak,€onder€druk€van€vooral€externe€omstandigheden,€in€Nederland€hetĻbesef€door€dat€een€actieve€industrialisatiepolitiek€gevoerd€zou€moeten€worden.€Om€metĻ¢Gerschenkron£€(1962)€te€spreken,€nam€Nederland€een€šš¢great£€spurtšš€naar€industrialisatie.Ģą œ ąAan€het€einde€van€de€twintigste€eeuw€is€de€Nederlandse€industrile€sector,€in€vergelijkingĻmet€de€dienstensector,€relatief€klein€te€noemen.€In€hoofdstuk€3€(zie€figuur€3.2)€is€gebleken€datĻhet€industrile€aandeel€in€het€bruto€binnenlands€product€(¢BBP£)€in€1993€nog€slechts€zoššn€18Ļprocent€bedroeg.€œWel€is€de€industrie€de€bron€van€vele€indirecte€bedrijvigheid,€die€mede€heeftĻgeleid€tot€de€snelle€groei€van€de€Nederlandse€dienstensector.€Bovendien€bestaat€deĻNederlandse€goederenuitvoer€voor€het€grootste€deel€uit€industrile€producten€(in€1993€was€datĻ88,4%;€zie€United€Nations€1995,€p.€652).€De€Nederlandse€goederenexport€bedroeg€in€de€jarenĻnegentig€ongeveer€45%€van€het€BBP,€terwijl€de€uitvoer€van€diensten€in€1993€een€maximumĻvan€11,5%€van€het€BBP€bereikte€(zie€figuur€2.1).€Doordat€andere€sectoren€dan€de€industrie€inĻde€Nederlandse€economie€zoššn€belangrijke€positie€innemen€wordt€de€term€ššindustriebeleidššĻdoorgaans€breed€geš5šnterpreteerd.€In€lijn€met€dit€gebruik€wordt€de€term€in€dit€hoofdstuk€nietĻuitsluitend€op€de€secundaire€sector€toegepast,€maar€wordt€er€al€het€beleid›€œonder€begrepen€datĻbeoogt€de€positie€van€het€bedrijfsleven€te€verbeteren.›Ģą œ ąHet€algemene€beeld€dat€oprijst€uit€de€literatuur€over€internationale€politieke€economie€enĻover€het€functioneren€van€bedrijven€is€dat€de€jaren€tachtig€en€negentig€belangrijke€wijzigingenĻhebben€gebracht.€In€het€kader€van€het€industriebeleid€(en€overigens€ook€het€exportbeleid,€datĻin€het€volgende€hoofdstuk€wordt€behandeld)€zijn€vooral€de€internationalisering€van€deĻproductie,€de€veranderingen€in€de€technologie€en€de€ššregionalise‚ringšš€van€de€internationaleĻeconomie€betrekkingen€van€belang.Ģą œ ąIn€de€eerste€hoofdstukken€van€dit€boek€is€reeds€gewezen€op€de€tendens€dat€transacties€vanĻbedrijven€steeds€minder€door€nationale€grenzen€worden€belemmerd.€De€activiteiten€vanĻbedrijven,€vooral€de€grotere,€worden€steeds€¢internationaler£€van€aard.€Bedrijven€zijn€op€veleĻverschillende€nationale€markten€actief€voor€de€aanschaf€van€grondstoffen€en€intermediaireĻproducten€en€voor€de€afzet€van€eindproducten.€De€strijd€om€marktaandelen€is€verhevigd€enĻvergt€de€inzet€van€steeds€meer€middelen€voor€productontwikkeling€en€marketing.€Dat€deĻtoenemende€strijd€om€marktaandelen€niet€alleen€gevolgen€heeft€voor€de€relaties€tussenĻbedrijven,€maar€ook€voor€de€relatie€tussen€overheden€en€bedrijven,€is€betoogd€door€StopfordĻen€¢Strange£€(1991,€pp.€19„29).€Er€is€als€het€ware€een€derde€arena€van€onderhandelingĻtoegevoegd€aan€de€traditionele€diplomatie,€die€zich€tussen€regeringen€afspeelt,€en€aan€deĻmarktrelaties€tussen€bedrijven€onderling.Ģą œ ąDoordat€de€strijd€om€marktaandelen€aan€belang€heeft€gewonnen,€is€het€voor€bedrijvenĻnoodzakelijker€dan€ooit€hun€producten€en€productieprocessen€voortdurend€te€veranderen€enŠ /h*. Šaan€te€passen€aan€veranderende€voorkeuren€van€afnemers,€onder€gebruikmaking€van€deĻnieuwste€¢technologien£€en€inzichten.€Deze€omstandigheid€leidt€ertoe€dat€bedrijven€steeds€meerĻmoeten€investeren€in€onderzoek€en€ontwikkeling€en€dat€de€kosten€van€¢productietechnologien£Ļzijn€toegenomen.€Ten€einde€de€kosten€van€ontwikkeling€en€onderzoek€binnen€aanvaardbareĻtijd€terug€te€verdienen,€is€het€voor€veel€bedrijven€van€groter€belang€dan€vroeger€hun€markt€teĻvergroten.€Dit€leidt€tot€verdergaande€samenwerking€tussen€bedrijven,€hetzij€in€de€vorm€vanĻstrategische€allianties€š!š€een€bekend€voorbeeld€op€het€terrein€van€productontwikkeling€is€deĻalliantie€tussen€Sony€en€Philips€bij€de€ontwikkeling€van€de€ņņcompact€discóó€š!š,€hetzij€in€de€vormŠ $ t Švan€fusies€en€overnames.Ģą œ ąEr€is€niet€slechts€sprake€van€internationalisering€van€de€productie,€maar€ook€vanĻššregionaliseringšš€van€economische€betrekkingen.€In€de€eerste€plaats€wordt€deze€regionaliseringĻgevoed€door€de€politieke€realiteit:€over€de€gehele€wereld€worden€regionale€economischeĻverbanden€opgericht€(zie€hierboven€in€paragraaf€3.5),€die€tot€doel€hebben€het€sturendĻvermogen€van€nationale€overheden€te€vergoten.€Bedrijven€worden€door€het€ontstaan€vanĻregionale€organisaties€gedwongen€hun€activiteiten€zo€in€te€richten€dat€zij€voldoen€aan€de€eisenĻdie€door€deze€organisaties€worden€gesteld,€bijvoorbeeld€ten€aanzien€van€het€aandeel€van€deĻtoegevoegde€waarde€dat€in€de€regio€wordt€geproduceerd.€Behalve€dat€bedrijven€reageren€opĻexterne€politieke€veranderingen,€zijn€er€voor€hen€zelf€ook€duidelijke€voordelen€verbonden€aanĻde€regionalisering€van€hun€activiteiten.€In€de€eerste€plaats€kunnen€bedrijven€door€de€opzet€vanĻvestigingen€in€de€regio€beter€inspelen€op€afzonderlijke€markten,€waar€wellicht€specifiekeĻvoorkeuren€ten€aanzien€van€producten€bestaan.€Hiernaast€kunnen€bedrijven€voordelen€behalenĻdoor€te€doen€aan€šš¢outsourcing£šš:€door€relaties€aan€te€gaan€met€lokale€producenten€voor€deĻaanlevering€van€bepaalde€componenten€van€producten,€kan€het€productieproces€als€geheelĻgoedkoper€of€efficinter€plaatsvinden.Ģą œ ąOp€grond€van€de€formele€regels€lijkt€het€Nederlandse€lidmaatschap€van€de€Europese€UnieĻjuist€op€het€terrein€van€het€industriebeleid€grote€beperkingen€op€te€leggen€aan€de€nationaleĻautonomie,€doordat€de€mogelijke€mededingingspolitieke€gevolgen€van€het€beleid€in€het€EG„¼verdrag€centraal€staan.€¢Kapteyn£,€VerLoren€van€¢Themaat£€e.a.€(1995,€p.€744)€conclude‚renĻechter€dat€het€beleid€van€de€Europese€Commissie€ten€aanzien€van€steunmaatregelen€aanĻbedrijven€de€lidstaten€ššrelatief€veel€ruimte€voor€de€bevoordeling€van€de€nationale€industrieššĻlaat.ņņ2óó€Krachtens€de€artikelen€92€en€93€van€het€EG„verdrag€zijn€steunmaatregelen€die€deŠ X Ø Šconcurrentie€vervalsen€of€dat€dreigen€te€doen,€onverenigbaar€met€de€gemeenschappelijkeĻmarkt€als€ze€het€handelsverkeer€tussen€de€lidstaten€ongunstig€beš5šnvloeden.€De€EuropeseĻCommissie€kan€steunmaatregelen€op€grond€van€de€communautaire€mededingingspolitiekĻverbieden,€waardoor€gesteunde€bedrijven€de€ontvangen€bedragen€moeten€terugbetalen€aan€deĻdesbetreffende€overheid.€Mede€door€de€beperking€die€het€Europese€mededingingsbeleid€oplegtĻaan€de€steunmaatregelen€zijn€de€individuele€steunoperaties€in€Nederland€in€de€afgelopenĻdecennia€gestaag€in€aantal€en€omvang€zijn€afgenomen.Ģą œ ą¢£Voor€Nederland€vertalen€de€hierboven€behandelde€wijzigingen€in€de€beleidsomgeving€zichĻin€twee€ššuitdagingenšš.€De€eerste€uitdaging€betreft€de€beleidsreactie€op€de€toegenomenĻconcurrentie€voor€het€Nederlandse€bedrijfsleven.€De€Nederlandse€overheid€staat€voor€de€keuzeĻœhoe€zij€zal€trachten€de€concurrentiepositie€van€het›€bedrijfsleven€œte€versterken.›€œZij›€œkan›€œdit€doenĻdoor€specifieke›€œbeleidsmaatregelen€(gericht€op›€bepaalde€bedrijven€of€sectoren)€of€generiekeĻœmaatregelen€(algemene›€ondersteuning,€zoals€lastenverlichting).€Vervolgens€dient€de€overheidĻte€kiezen€voor€de€verstrekking€van€defensieve€steun€(steun€aan€bedrijven€in€moeilijkheden)€ofĻoffensieve€steun€(ondersteuning€van€ondernemingen€die€als€šškansrijkšš€worden€beschouwd).€DeĻtweede€uitdaging€voor€de€Nederlandse€overheid€betreft€de€vraag€of€zij€zich€neerlegt€bij€deŠ /h*. Švoortgaande€deš5šndustrialisatie€van€de€Nederlandse€economie€en€bij€de€dreigende€afname€vanĻde€technologische€inhoud€van€de€productie€of€dat€zij€een€beleid€voert€dat€deze€tendensenĻtracht€te€keren.€Deze€ššuitdagingenšš€zullen€in€het€vervolg€van€dit€hoofdstuk€aan€de€orde€komen.Ģą œ ąWegens€de€omvang€en€de€complexiteit€van€het€industriebeleid€en€de€veelheid€vanĻeconomische€sectoren€die€in€dit€beleid€aan€de€orde€komen,€zal€in€dit€hoofdstuk€vooral€wordenĻingegaan€op€de€ššconceptiesšš€die€ten€grondslag€liggen€aan€het€beleid€en€op€de€politieke€strijd€dieĻdoor€de€belanghebbenden€(zoals€ministeries,€politieke€partijen,€bedrijven€en€de€socialeĻpartners)€over€de€orintatie€van€het€beleid€is€gevoerd.€In€het€bijzonder€zal€aandacht€wordenĻbesteed€aan€de€rol€die€internationalisering€speelt€in€het€denken€van€de€participanten€in€hetĻindustriebeleid.ĢĢĢņ ņ10.2€Het€Nederlands€industriebeleid€in€historisch€perspectiefó óŠ Ą  ŠĢNederland€kent,€het€is€hierboven€reeds€gesteld,€niet€een€van€oudsher€sterke€industrile€sector.ĻVan€Zanden€(1994,€pp.€5„6)€plaatst€Nederland€in€de€ššliberalešš€of€ššAtlantischešš€traditie€als€hetĻgaat€om€de€gevoerde€industriepolitiek.€Deze€traditie€kent,€in€tegenstelling€tot€deĻššprotectionistischešš€of€ššcontinentalešš€traditie€van€Frankrijk€en€Duitsland,€geen€verwevenheidĻvan€staat,€banken€en€industrie.€Dit€betekent€dat€de€overheid€zich€doorgaans€afzijdig€houdt€vanĻhet€reilen€en€zeilen€van€de€industrie€en€dat€industriefinanciering€door€het€bankwezen€nagenoegĻontbreekt.Ģą œ ąIn€een€kort€overzicht€van€de€Nederlandse€industriepolitiek€in€de€twintigste€eeuw€heeftĻ¢Barendregt£€(1992,€p.€4„11)€de€periode€tussen€1900€en€1939€gekenschetst€als€een€tijdvakĻwaarin€volwaardige€basisindustrien,€zoals€de€steenkool„,€staal„,€zout„€en€chemische€industrie,Ļen€de€gespecialiseerde€kapitaalintensieve€metaalnijverheid,€als€de€vliegtuig„,€auto„€en€motorƒ¼bouw€en€de€¢scheepsnieuwbouw£,€in€Nederland€tot€ontwikkeling€kwamen,€ten€dele€als€gevolgĻvan€het€overheidsbeleid.€Ofschoon€de€Nederlandse€overheid€in€de€jaren€dertig€het€belang€vanĻindustrialisatie,€vooral€wegens€de€groei€van€de€bevolking€en€de€inkrimping€van€de€landbouw,Ļwel€inzag,€beperkte€zij€zich€tot€het€treffen€van€defensieve€steunmaatregelen.€VoorbeeldenĻhiervan€zijn€de€¢Ondernemers‚overeenkomstenwet£€1935,€die€het€de€overheid€mogelijk€maakteĻkartelovereenkomsten€tussen€bedrijven€algemeen€verbindend€te€verklaren,€en€de€¢Bedrijfsƒ¼vergun‚ningenwet£€uit€1938,€die€de€mogelijkheid€bood€bedrijfs‚uitbreiding€en€vestiging€vanĻnieuwe€bedrijven€in€Nederland€te€verbieden.Ģą œ ąHet€Nederlandse€industriebeleid€sinds€het€einde€van€de€Tweede€Wereldoorlog€is€doorĻverscheidene€auteurs€(¢Wijers£€1982;€Van€Dijk€1986;€¢Barendregt£€1992)€in€een€aantal€periodenĻuiteen€gelegd.€De€analyses€van€het€naoorlogse€industriebeleid€stemmen€overeen€in€deĻaanwijzing€van€de€oorsprong€van€het€Nederlandse€streven€naar€industrialisatie.€De€Nederƒ¼landse€economie€kampte€in€de€jaren€direct€na€de€Tweede€Wereldoorlog€met€een€belangrijkeĻexterne€onevenwichtigheid,€tot€uitdrukking€komend€in€een€tekort€op€de€betalingsbalans.€DeĻDuitse€exportmarkt€was€weggevallen,€Nederlands€Indi€was€verloren€gegaan€en€€in€verbandĻmet€de€wederopbouw€moesten€grote€hoeveelheden€grondstoffen€worden€geš5šmporteerd.€DeĻverstrekking€van€de€¢Marshallhulp£€vanaf€1947€maakte€de€financiering€van€de€importen€mogelijkĻen€hierdoor€verkreeg€de€Nederlandse€regering€de€mogelijkheid€een€beleid€gericht€op€industrileĻexpansie€te€gaan€voeren€(¢Barendregt£€1992,€p.€16).Ģą œ ąDe€periode€van€1948€tot€1963€kan€worden€gezien€als€de€ņņindustrialisatiefaseóó€(¢Wijers£€1982,Š @-(, Špp.€25„44).€Bij€wijze€van€uitzondering€speelde€de€overheid€in€deze€fase€een€belangrijke€rol.ĻDeze€rol€kwam€in€de€eerste€plaats€tot€uitdrukking€in€de€opstelling€van€een€aantal€indus‚trialisaƒŠ /h*. Štienotaššs,€waarin€voor€vele€bedrijfstakken€taakstellingen€ten€aanzien€de€productie,Ļinvesteringen€en€de€te€bereiken€werkgelegenheid€waren€opgenomen.€Hiernaast€werd€deĻņņMaatschappij€tot€financiering€van€het€nationaal€herstelóó€(ofwel€Herstelbank)€opgericht€omŠ ˆŲ Šbedrijven€investeringskredieten€te€verschaffen.€Ten€slotte€voerde€de€overheid€een€actiefĻacquisitiebeleid€voor€buitenlandse€ondernemingen,€die€de€ruimte€kregen€voor€vestiging€inĻbijvoorbeeld€het€Europoortgebied.€Ondanks€het€actieve€industrialisatiebeleid€was€deĻtaakopvatting€van€de€betrokken€ministers€niet€dirigistisch:€het€beleid€was€generiek€en€niet€opĻspecifieke€sectoren€gericht.€De€overheid€beperkte€zich€tot€het€nemen€van€maatregelen€die€eropĻwaren€gericht€de€investeringsbereidheid€van€particuliere€ondernemingen€te€bevorderen.€DoorĻmiddel€van€fiscale€maatregelen€en€door€een€beleid€dat€beoogde€de€loon„€en€prijsontwikkelingĻte€beheersen,€werden€de€voorwaarden€voor€een€gunstig€investeringsklimaat€geschapenĻ(¢Barendregt£€1992,€p.€17„18).€De€overheid€droeg€zelf€gedurende€de€industrialisatiefase€slechtsĻtwee€maal€bij€in€de€financiering€van€industrile€projecten,€te€weten€bij€de€uitbreiding€vanĻHoogovens€met€Breedband€en€bij€de€oprichting€van€de€Koninklijke€Nederlandse€SodaĻIndustrie€(¢Wijers£€1982€p.€43).Ģą œ ąDe€ņņgroeifaseóó,€globaal€tussen€1963€en€het€einde€van€de€jaren€zestig,€werd€gekenmerkt€doorŠ „Ō  Šeen€verschuiving€van€de€doel‚stelling€van€industrialisatie€naar€die€van€economische€groeiĻ(¢Wijers£€1982,€pp.€45„54).€Het€industriebeleid€kreeg€de€vorm€van€een€algemeen€economischĻ¢conjuctuurbeleid£,€gericht€op€het€op€peil€houden€van€de€effectieve€vraag€zonder€dat€de€inflatieĻzou€toenemen€en€zonder€dat€het€betalingsbalansevenwicht€zou€worden€verstoord.€Het€directeĻstructuurbeleid€richtte€zich€op€een€beperkt€aantal€sectoren€als€de€bouwnijverheid€en€deĻenergiesector,€op€regioššs€als€Zuid„Limburg,€dat€getroffen€werd€door€de€mijnsluitingen,€en€opĻhet€midden„€en€kleinbedrijf€(¢Wijers£€1982,€pp.€46„48).€Wat€het€innovatiebeleid€betreft,€beperkteĻde€rol€van€de€overheid€zich€tot€het€financieren€van€niet„commercieel,€hoofdzakelijkĻfundamenteel€onderzoek€en€van€onder‚zoek€in€de€grote€onderzoeksinstituten€als€TNO€en€hetĻNationaal€Lucht„€en€Ruimtevaart‚laboratorium.Ģą œ ąVanaf€het€einde€van€de€jaren€zestig€tot€aan€het€begin€van€de€jaren€tachtig,€de€ņņfase€vanŠ Øų Šselectieve€groei€en€herstructureringóó€(¢Wijers£€1982,€pp.€55„75),€was€het€industriebeleid€van€deŠ ”ä ŠNederlandse€overheid€vooral€gericht€op€de€opvang€van€problemen€in€specifieke€sectoren€vanĻde€Nederlandse€industrie,€zoals€de€mijnbouw,€scheepsbouw€en€textiel.€De€NederlandseĻHerstructureringsmaatschappij€(NEHEM)€werd€in€1973€opgericht€om€de€structuur€van€hetĻNeder‚landse€bedrijfsleven€te€helpen€versterken.€De€NEHEM€kreeg€evenwel€geen€eigenĻbudget:€het€was€haar€taak€bij€financieringsproblemen€van€ondernemingen€te€bemiddelen€tussenĻdeze€bedrijven€en€financile€instellingen.€Een€uitzondering€op€het€defensieve€industrie‚beleidĻwas€het€selectieve€groeibeleid€dat€werd€geš5šntroduceerd€door€minister€Lubbers€vanĻEconomische€Zaken.€Het€selectieve€groeibeleid€betekende€wel€een€voortzetting€van€hetĻeerdere€industrie‚beleid,€omdat€het€algemeen€van€aard€was.€En€van€de€belangrijkste€onderƒ¼delen€van€dit€beleid,€de€Wet€op€de€Investeringsrekening,€was€gericht€op€de€bevordering€vanĻinvesteringen€door€de€verstrekking€van€premies.€Voorts€werd€het€beleid€van€loonkostenƒ¼matiging€voortgezet€om€te€trachten€de€internationale€concurrentiepositie€van€het€NederlandseĻbedrijfsleven€te€versterken.€Ten€slotte€werden€in€sommige€gevallen€overheidsopdrachtenĻvoorbehouden€aan€Nederlandse€bedrijven€en€werden€er€exportkredietsubsidies€verstrekt€tenĻbehoeve€van€de€vergroting€van€de€export.Ģą œ ąEen€belangrijk€element€van€het€Nederlands€industriebeleid€in€de€jaren€zeventig€was,€al€is€hetĻalleen€maar€wegens€de€belangstelling€die€het€in€de€publieke€opinie€ontmoette,€de€steunƒ¼verlening€aan€individuele€bedrijven.€Het€steunbeleid,€volgens€¢Wijers£€(1982,€p.€276)€een€ššadĻhoc„beleid€bij€uitstekšš,€richtte€zich€op€de€financiering€van€verliezen€van€bedrijven€in€sectorenŠ /h*. Šals€de€scheepsbouw,€de€textielindustrie€en€de€auto„€en€machine„industrie.€Met€de€steunverƒ¼lening€was€tussen€1973€en€1979€een€bedrag€van€ca.€šš€7€miljard€gemoeid,€waarvan€een€belangƒ¼rijk€deel€werd€verstrekt€door€de€Nationale€Investeringsbank€(¢Barendregt£€1992,€p.€22).€Uit€eenĻoverzicht€van€¢Wijers£€(1982,€p.€272)€blijkt€dat€van€de€bijna€šš€2,2€miljard€die€als€steun€aanĻindividuele€ondernemingen€werd€verstrekt€in€de€periode€1975„1978€slechts€28%€terecht€kwamĻbij€bedrijven€die€een€redelijke€kans€maakten€op€herstel€(25%)€of€waarvan€het€herstel€zelfsĻmanifest€bleek€(3%).€Uit€het€verslag€van€de€¢RSV£„enqute€(1984,€p.€451),€die€werd€gehoudenĻnaar€aanleiding€van€de€dconfiture€van€het€Rijn„Schelde„¢Verolme£€concern€nadat€het€meer€danĻšš€2,2€miljard€aan€overheidssteun€had€ontvangen,€wordt€duidelijk€dat€de€instandhouding€vanĻwerkgelegen‚heid€š!š€in€het€midden€van€de€jaren€zeventig€had€de€onderneming€ca.€30.000Ļwerknemers€š!š€een€belangrijk€argument€voor€de€beschikbaarstelling€van€overheidsmiddelen€isĻgeweest.ĢĢĢņ ņ10.3€Aanpassing€van€het€Nederlands€industriebeleidó óŠ ˜č  ŠĢDe€publicatie,€kort€na€elkaar,€van€de€ņņVoortgangsnota€Economisch€Structuurbeleidóó€(ofŠ pĄ ŠņņSectornotaóó)€van€minister€Van€¢Aardenne£€van€Economische€Zaken€(september€1979)€en€hetŠ \¬ Šrapport€ņņPlaats€en€toekomst€van€de€Nederlandse€industrieóó€van€de€Wetenschappelijke€RaadŠ H˜ Švoor€het€Regeringsbeleid€(juni€1980)€markeerde€een€duidelijke€verandering€in€het€denken€overĻhet€Nederlandse€industrie‚beleid.€Zowel€in€de€regeringsnota€als€in€het€WRR„rapport€stonden€deĻbedreigingen€van€de€concurrentiepositie€van€het€Nederlandse€bedrijfsleven€centraal.€DeĻindustriepolitieke€maatregelen€die€in€beide€stukken€werden€aanbevolen,€verschilden€echterĻnadrukkelijk€doordat€de€regering€en€de€WRR€verschillende€ideologische€posities€š!š€vooral€tenĻaanzien€van€de€rol€van€de€overheid€en€het€bedrijfsleven€š!š€innamen.Ģą œ ąIn€de€ņņSectornotaóó€werd€aangegeven€dat€het€marktaandeel,€zowel€binnen„€als€buitenlands,€vanŠ ¼  Švele€Nederlandse€industrile€sectoren€aan€het€afnemen€was€en€dat€belangrijke€sectoren€zeerĻenergie„intensief,€en€dus€relatief€gevoelig€voor€prijsstijgingen€van€energiebronnen,€waren.€HetĻkabinet„Van€¢Agt£€koos,€onder€verwijzing€naar€de€negatieve€ervaringen€die€met€een€zogenaamdeĻššblauwdruk„aanpakšš€voor€het€industriebeleid€in€andere€landen€waren€opgedaan,€voor€eenĻterughoudende€rol€van€de€overheid.€De€overheid€zou€bedrijven€wel€kunnen€stimulerenĻbepaalde€keuzen€te€maken€š!š€door€bijvoorbeeld€innovatie„‚€en€R&D„subsidies,Ļontwikkelingskredieten€en€investeringssteun€te€verstrekken€š!š,€maar€het€kabinet€vond€dat€hetĻzoeken€ššnaar€¢perspectiefbiedende£€nieuwe€activiteiten€...€in€de€eerste€plaats€een€taak€van€deĻondernemin‚genšš€is.€De€ņņSectornotaóó€koos€voor€een€generiek€industriebeleid,€waarbij€šš[¢m]atiging£Š $X" Švan€de€kostenstijging€en€verbetering€van€de€kostenverhouding€ten€opzichte€van€buitenlandseĻconcurrenten€...€van€vitale€¢betekenisšš£€geacht€werden€(Voortgangsnota€EconomischĻStructuurbeleid,€p.€13).Ģą œ ąDe€ņņSectornotaóó€sloot€inhoudelijk€aan€op€wat€reeds€in€de€ņņInnovatienotaóó€van€minister€VanŠ ø'#& Š¢Trier£€van€Wetenschapsbeleid€uit€1979€was€gesteld.€Ook€uit€deze€nota€sprak€de€vrees€dat€hetĻNederlandse€bedrijfsleven€niet€voldoende€zou€zijn€opgewassen€tegen€de€concurrentie€vanĻbedrijven€uit€andere€hooggeš5šndustrialiseerde€landen.€De€minister€stelde€in€de€nota€expliciet:ĻššWij€zullen€ons€moeten€toeleggen€op€hoogwaardige€¢produkten£€die€door€hun€kwaliteit€enĻunieke€eigenschappen€een€hoog€loonkostenniveau€kunnen€verdragen.€Daarbij€zullen€sommigeĻtraditionele€sectoren€moeten€worden€verlaten,€omdat€daar€in€het€licht€van€de€internationaleĻarbeidsverdeling€geen€plaats€meer€is€voor€ons€landšš€(Technologische€innovatie,€p.€8).€DeĻregering€wilde€het€innovatie„€en€technologiebeleid€blijkens€de€nota€op€vier€zaken€richten.€In€deŠ /h*. Šeerste€plaats€achtte€zij€versterking€van€het€innovatievermogen€van€bedrijven€nodig.€Ook€hierĻkwam€duidelijk€de€politieke€orintatie€van€het€kabinet„Van€¢Agt£€van€CDA€en€VVD€om€de€hoekĻkijken:€het€kabinet€achtte€de€overheid€niet€in€staat€te€bepalen€wat€nodig€was€aan€innovatie€enĻtechnologische€kennis.€Het€meende€dat€bedrijven€zelf€het€beste€zicht€hadden€op€de€markt€en€opĻde€eisen€die€deze€stelde€aan€de€technologische€kennis€en€vaardigheden€van€bedrijven.€In€deĻtweede€plaats€was€de€regering€van€mening€dat€het€onderzoek€van€Nederlandse€R&D„¼instellingen€(universiteiten,€TNO,€grote€technologische€¢instellingen£)€zou€moeten€wordenĻversterkt€op€die€terreinen€die€in€de€nabije€toekomst€belangrijk€zouden€zijn€en€dat€dezeĻinstellingen€hun€deskundigheid€zouden€moeten€inzetten€ten€behoeve€van€het€bedrijfsleven,Ļbijvoorbeeld€door€samenwerking€in€onderzoek.€In€de€derde€plaats€wilde€de€regering€innovatiesĻin€het€midden„€en€kleinbedrijf€bevorderen€door€onderzoeks‚instellingen€ertoe€te€brengen€kennisĻover€te€dragen€aan€kleine€en€middelgrote€ondernemingen.€Ten€slotte€wilde€de€regering€door€deĻverstrekking€van€opdrachten€trachten€het€innovatief€vermogen€van€het€NederlandsĻbedrijfsleven€te€versterken,€vooral€door€subsidies€voor€R&D€en€ontwik‚ke‚lingskredietenĻbeschikbaar€te€stellen€(Technologische€innovatie,€pp.€5„6).Ģą œ ąHet€WRR„rapport€ņņPlaats€en€toekomst€van€de€Nederlandse€industrie€óówees€erop€dat€deŠ „Ō  ŠNederlandse€industrie€en€economie€in€het€geheel€een€aantal€negatieve€kenmerken€hadden,€dieĻzouden€betekenen€dat€ššwij€de€comfortabele€positie€van€jong€industrieland€in€de€komendeĻdecennia€betwist€zullen€zien€worden€door€de€nieuwelingen€in€de€industrile€wereld€anno€1980:Ļde€¢Newly£€¢Industrialized£€¢Countries£€(¢NIC£ššs)šš€(WRR€1980,€p.€281).€De€WRR€constateerde€tenĻaanzien€van€de€industrile€specialisatie€van€Nederland€dat€het€exportpakket€werd€gedomineerdĻdoor€intermediaire€producten,€en€in€het€bijzonder€basisgoederen€(chemische€en€petrochemischeĻproducten€en€metalen),€lichte€elektronica‚producten,€voedsel€en€genotmiddelen€(WRR€1980,€p.Ļ54).Ģą œ ąIn€de€visie€van€de€WRR€zou€de€Nederlandse€industrile€structuur€op€drie€punten€moetenĻworden€gewijzigd.€In€de€eerste€plaats€zou€de€industrile€structuur€gevarieerder€moeten€wordenĻom€voldoende€schaalvoordelen€te€genieten.€In€de€tweede€plaats€zou€het€productie‚pakket€vanĻde€Nederlandse€industrie€aan€kwaliteit€moeten€winnen:€de€Nederlandse€industrie€zou€de€stapĻvan€ššmiddlešš€naar€ššlatešš€moeten€maken.€Ten€slotte€zou€er€meer€aandacht€moeten€bestaan€voorĻproductdifferentiatie€en€concurrentie€op€basis€van€kwaliteit€in€plaats€van€op€prijs,€ten€eindeĻinvesteringen€in€onderzoek€en€ontwikkeling€mogelijk€te€blijven€maken€(WRR€1980,€p.€282).ĻWat€de€industrile€productiestructuur€betreft,€zou€het€volgens€de€WRR€nodig€zijn€te€komenĻtot€herstructurering€van€de€intermediaire€industrie€(ruwe€olie,€chemie€en€staal),€¢revitalisering£Ļvan€kwetsbare€sectoren€(textiel„,€leer„€en€meubelindustrie)€en€versterking€van€deĻkapitaalgoederenindustrie€(werktuigbouw,€elektrotechnische€industrie,€transportmiddelen€enĻinstrumenten)€(WRR€1980,€p.€264).€Een€belangrijke€randvoorwaarde€voor€de€¢herindusƒ¼trialisatie£€van€Nederland€zou€volgens€de€WRR€versterking€van€de€technologische€innovatieĻzijn;€hiertoe€bepleitte€de€raad€dan€ook€de€verhoging€van€beschikbare€subsidies,€zowel€via€deĻgrote€technologische€instellingen€als€TNO€als€via€onderzoeksafdelingen€van€bedrijven,€en€eenĻreorganisatie€van€de€samenwerking€tussen€universiteiten,€onderzoeksinstellingen€en€hetĻbedrijfsleven.€Een€institutionele€vernieuwing€die€door€de€WRR€werd€voorgesteld€was€deĻaanstelling€van€een€regeringscommissie€voor€het€structuurbeleid,€die€zich,€in€plaats€van€hetĻministerie€van€Economische€Zaken,€zou€moeten€gaan€bezig€houden€met€de€uitvoering€van€hetĻindustriebeleid.€Hiernaast€zou€in€de€visie€van€de€raad€een€autonome€Nationale€Ontwikkelingsƒ¼maatschappij€moeten€worden€opgericht,€die€steun€zou€moeten€gaan€verlenen€aan€sterkeĻbestaande€ondernemingen€met€nieuwe€initiatieven€en€aan€als€sterk€beoordeelde€nieuweĻprojecten€(WRR€1980,€pp.€165„166).Š /h*. Šą œ ąHet€kabinet„Van€¢Agt£€was€niet€zo€gecharmeerd€van€de€ššdirigistischešš€industriepolitiek€die€deĻWRR€aanbeval.€Zo€stelt€de€regering€in€haar€reactie:€ĢĢą8 œ ąŌ‡ōšœņXXßdŌHet€is€niet€zo€dat€bij€de€overheid€of€een€andere€instantie€š!š€niet€slechts€bij€wijze€van€uitzondering€maarŠ tÄ Šin€een€beduidend€aantal€gevallen€š!š€mr€operationele€kennis€aanwezig€zou€zijn€omtrent€veelbelovendeĻprojecten€dan€bij€betrokken€ondernemingen€zelf.€...€Een€dergelijke€specifieke€kennis€van€markten€enĻvan€operationaliseringsmogelijkheden€is€doorgaans€niet€op€centraal€niveau€beschikbaar,€noch€lijkt€hetĻefficint€aldaar€een€dergelijk€gedetailleerd€inzicht€in€bedrijven€en€markten€na€te€streven.€Veeleer€is€hetĻnaar€de€mening€van€het€kabinet€van€wezenlijke€betekenis€aan€te€sluiten€bij€de€inzichten€en€opvattingenĻvan€bedrijven€zelf€en€op€dit€niveau€te€streven€naar€een€zekere€consensus€over€de€meest€gewenste€aanpak.Ļ(Regeringsstandpunt€inzake€het€WRR„rapport€ššPlaats€en€toekomst€van€de€Nederlandse€industriešš,€p.€7)Ō#†XßdXņōšœ²b#ŌŠģ < œ*!œ*! ŠĢDe€regering€was€van€mening€dat€het€generieke,€algemeen€macro„economische€beleid€gerichtĻop€beperking€van€de€arbeidskosten€en€ombuigingen€in€de€collectieve€sector€de€voorrang€hadĻomdat,€naar€haar€mening,€bij€ontstentenis€van€dit€beleid€de€werkloosheid€verder€op€zou€lopenĻen€de€gewenste€verbetering€van€de€concurrentiepositie€en€het€herstel€van€de€rendementen€uitĻzouden€blijven.€De€regering€koos€voor€een€duidelijk€marktgeleide€aanpassing,€die€tot€doel€hadĻdat€ššvoor€het€bedrijfsleven€een€klimaat€[zou]€moeten€worden€gecreerd,€waarinĻondernemingen€bereid€zijn€meer€risicoššs€te€nemenšš€(Regeringsstandpunt€inzake€het€WRR„¼rapport€ššPlaats€en€toekomst€van€de€Nederlandse€industriešš,€p.€8).€De€regering€leek€te€beseffenĻdat€haar€voorstellen€voor€het€industrie„€en€innovatiebeleid,€gedaan€in€de€ņņSectornotaóó€en€deŠ P ŠņņInnovatienotaóó,€minder€ver€reikten€dan€de€plannen€van€de€WRR,€omdat€zij€in€haarŠ ģ< Šstandpuntbepaling€over€het€WRR„rapport€aangaf€dat€ššop€een€aantal€deelterreinen€de€filosofieĻvan€de€raad€zeker€kan€leiden€tot€een€verrijking€van€het€nu€gevoerde€beleid,€maar€dat€de€raad€deĻopzet€van€het€nieuwe€overheidsinstrumentarium€toch€niet€in€de€volle€breedte€heeftĻgeapprecieerdšš€(Regeringsstandpunt€inzake€het€WRR„rapport€ššPlaats€en€toekomst€van€deĻNederlandse€industriešš,€p.€12).Ģą œ ąHet€kabinet„Van€¢Agt£€nam€in€ieder€geval€n€aanbeveling€van€de€WRR€integraal€over:€deĻinstelling€van€een€adviescommissie€van€onafhankelijke€deskundigen€die€zou€moeten€adviserenĻover€het€industriebeleid.€Deze€commissie,€naar€haar€voorzitter,€de€president„commissaris€vanĻKoninklijke/Shell,€doorgaans€de€commissie„¢Wagner£€genoemd,€kwam€in€juni€1981€met€eenĻrapport,€waarin€andermaal€een€marktgeorinteerde,€generieke€benadering€werd€aanbevolen:ĻššDe€zelfwerkzaamheid€van€individuele€bedrijven€staat€vooropšš€(Adviescommissie€inzake€hetĻindustriebeleid€1981,€p.€17).€Het€rapport,€ņņEen€nieuw€industrieel€elanóó,€legde€de€nadruk€opŠ ü!L! Šloonkostenbeheersing€en€terugdringing€van€het€financieringstekort€van€de€overheid€en€gaf€aanĻdat€daarnaast€een€ššherallocatie€noodzakelijk€[is]€van€consumptieve€bestedingen€naar€investerinƒ¼gen,€waaronder€zowel€bedrijfsinvesteringen€als€infrastructurele€investeringenššĻ(Adviescommissie€inzake€het€industriebeleid€1981,€pp.€17„18).€De€commissie€beval€deĻoprichting€aan€van€een€Maatschappij€voor€Industrile€Projecten€(¢MIP£),€die€op€commercileĻbasis€risicodragend€kapitaal€beschikbaar€zou€moeten€stellen€voor€grote€nieuwe€projecten.ĻNaast€het€meer€generieke€industriebeleid€zou€volgens€de€adviescommissie€een€ššper€definitieĻselectiefššņņ€¢herindustriali‚sa‚tiebeleid£óó€moeten€worden€gevoerd,€want€ššgeografische,€functioneleŠ \)¬$) Šen€technologische€verschuivingen€in€de€wereldeconomie€...€maken€het€noodzakelijk€dat€onzeĻindustrie€nieuwe€markten€aanboort€...€in€de€jonge€zich€thans€ontwikkelende€landen€in€de€derdeĻwereldšš€(Adviescommissie€inzake€het€industriebeleid€1981,€pp.€54„55).€De€commissieĻidentificeerde€veertien€ššhoofdaandachtsgebiedenšš€die€voor€stimulering€in€het€kader€van€hetĻ¢herindustrialisatiebeleid£€in€aanmerking€zouden€komen,€zoals€de€havengebieden,€luchthavenĻSchiphol,€de€agrarische€en€voedingsmiddelenindustrie,€de€waterbouw,€de€veredelingschemie,Š ä.4*/ Šde€elektronica€en€informatica€en€de€industrialisatie€van€de€zakelijke€dienstverlening.€TevensĻbepleitte€de€commissie€een€gerichte€acquisitie€van€buitenlandse€ondernemingen.Ģą œ ąHet€laatste€verslag€van€werkzaamheden€van€de€Adviescommissie€inzake€de€voortgang€vanĻhet€industriebeleid€(¢1983c£,€pp.€259„264),€ingesteld€naar€aanleiding€van€de€rapportage€van€deĻcommissie„¢Wagner£€en€andermaal€onder€voorzitterschap€van€de€Shell„topman,€maakte€duidelijkĻdat€vele€adviezen€van€de€commissie€zijn€opgevolgd.€De€oprichting€van€de€¢MIP£,€wellicht€hetĻmeest€zichtbare€onderdeel€van€de€adviezen,€leidde€in€het€midden€van€de€jaren€tachtig€tot€enigeĻinvesteringen;€bij€gebrek€aan€aanbod€van€kansrijke€investeringsprojecten€ging€de€overheid€inĻ1991€over€tot€een€fusie€van€de€¢MIP£€met€de€participatiedochter€van€de€ABN€in€¢Alpinvest£.¢ņņ3óó£Š  ` Šą œ ąDe€reactie€van€het€kabinet„Van€¢Agt£€op€het€WRR„rapport,€die€hierboven€ter€sprake€kwam,Ļgaf€al€aan€dat€de€dirigistische€benadering€die€de€WRR€voorstond€niet€op€grote€steun€in€deĻpolitiek€kon€rekenen.€Voor€een€deel€was€de€liberale€economische€overtuiging€van€deĻachtereenvol‚gende€bewindslieden€hier€debet€aan;€voor€een€deel€was€ook€het€besef€datĻNederland€van€oudsher€een€zeer€open€economie€kent€en€dus€kwetsbaar€is€voor€veranderingenĻbuiten€de€grenzen,€verantwoordelijk€voor€de€voorzichtigheid€in€het€industriebeleid.€In€de€jarenĻtachtig€en€negentig€waren€er€verscheidene€tekenen€die€duidelijk€maakten€dat€delen€van€deĻNederlandse€scheppende€industrie,€wegens€de€toenemende€kosten€van€technologischeĻ(product„€en€proces„)€innovatie,€niet€zelfstandig€zouden€kunnen€overleven.€In€deĻpersonenautoindustrie€(Daf€en€later€Volvo€en€¢NedCar£),€de€vrachtwagenproductie€(Daf€Trucks,Ļin€1996€overgenomen€door€het€Amerikaanse€¢PacCar),€de€autobusproductie€(Daf€en€DenĻOudsten£)€en€ten€slotte€in€de€¢vliegtuigindustie£€(Fokker,€in€1993€overgenomen€door€¢DASA£)Ļbleek€dat€grote€kapitaalinjecties€nodig€waren,€die€slechts€konden€worden€verkregen€door€totĻnationale€of€internationale€samenwerking€over€te€gaan.Ģą œ ąAan€het€begin€van€de€jaren€tachtig€liepen€de€opvattingen€over€het€te€voeren€industriebeleid,Ļdat€nodig€zou€zijn€om€de€gevolgen€van€de€economische€crisis€van€het€voorgaande€decenniumĻte€bestrijden,€fors€uiteen.€Uit€de€verkiezingsprogrammaššs€van€de€grote€politieke€partijen€uitĻ1981€blijkt€een€duidelijk€verschil€van€mening€over€de€uitgangspunten€van€het€economischĻbeleid,€waarbij€het€door€de€ššaanbodeconomiešš€beš5šnvloede€programma€van€de€VVD€en€het€nogĻsteeds€op€tamelijk€Keynesiaanse€leest€geschoeide€programma€van€de€Partij€van€de€Arbeid€zichĻhet€meest€nadrukkelijk€onderscheidden€(Lipschits€1981,€pp.€307„313,€424„427).€Ook€over€deĻinstrumenten€van€het€industriebeleid€bestond€geen€overeenstemming:€terwijl€de€PvdA€pleitteĻvoor€een€planmatige€aanpak€en€voor€de€opstelling€van€een€ššcentraal€ontwikkelingsplanšš,Ļsectorplannen€en€een€wet€voor€het€sectorbeleid,€koos€de€VVD€voor€een€industriebeleidĻššwaarvan€de€hoofdlijnen€in€gezamenlijk€overleg€tussen€de€overheid€en€het€bedrijfsleven€wordenĻvastgesteldšš€en€bleef€het€CDA€vasthouden€aan€de€ššgeorinteerde€markteconomiešš,€waarbinnenĻde€sociale€partners€en€de€overheid€in€een€proces€van€ššconsultatieve€planningšš€verantwoordelijkĻzouden€moeten€zijn€voor€ššde€verwezenlijking€van€de€gespreide€verantwoordelijkheid€opĻsociaal„economisch€terreinšš€(pp.€308,€419,€12„13).Ģą œ ąZoals€hierboven€in€hoofdstuk€5€(paragraaf€5.3)€uitgebreid€aan€de€orde€is€gekomen,€bood€deĻinstitutionele€vormgeving€van€het€Nederlandse€sociaal„economische€stelsel,€ondanks€hetĻbestaan€van€duidelijk€verschillende€standpunten,€de€mogelijkheid€tot€een€oplossing€te€komenĻdie€door€de€verschillende€partijen€werd€aanvaard.€Het€ššakkoord€van€Wassenaaršš€was€deĻbelichaming€van€de€nieuwe€consensus€over€het€sociaal„economische€beleid.€Het€is€niet€verĻbezijden€de€waarheid€in€dit€akkoord€ook€de€basis€voor€het€nieuwe€industriebeleid€en€deĻconsensus€daarover€te€zien.€De€belangrijkste€doelstellingen€van€werkgevers€en€werknemers,Ļrespectievelijk€lastenverlichting€voor€het€bedrijfsleven€en€werkgelegenheidsmaatregelen€in€deĻvorm€van€arbeidsduurverkorting,€werden€door€het€akkoord€binnen€handbereik€gebracht.Š /h*. Šą œ ąDe€beleidspreferenties€van€de€¢actoren£€die€betrokken€zijn€bij€de€vorming€van€hetĻNederlandse€industriebeleid€convergeerden,€in€het€licht€van€de€meer€algemene€consensus€overĻhet€te€voeren€sociaal„economisch€beleid,€gedurende€de€jaren€tachtig€en€negentig.€Er€ontstondĻvrij€brede€overeenstemming€dat€het€Nederlandse€industriebeleid€generiek€van€aard€moest€zijn:Ļgericht€op€de€verstrekking€van€investeringssubsidies,€steun€voor€het€verrichten€van€onderzoekĻen€ontwikkeling€door€bedrijven€zelf€of€voor€het€betrekken€van€kennis€bij€onderzoeksinstituten,Ļen€de€verstrekking€van€technologiesubsidies.€Hiernaast€was€er€tamelijk€brede€overeenstemmingĻdat€een€algemeen€macro„economisch€beleid€een€ššgoed€ondernemingsklimaatšš,€zowel€voorĻNederlandse€bedrijven€als€voor€buitenlandse€bedrijven€die€overwegen€zich€hier€te€vestigen,€totĻstand€zou€moeten€brengen.€Het€macro„economisch€beleid€diende€volgens€deze€redeneringĻgericht€te€zijn€op€loonmatiging,€beperking€van€de€inflatie,€ondersteuning€van€een€stabiele€koersĻvan€de€gulden€en€ontwikkeling€van€voldoende€investeringsmogelijkheden.Ģą œ ąEen€teken€van€de€convergentie€van€beleidsvoorkeuren€was€dat€verschillende€sociaal„¼economische€belangengroepen,€van€zowel€werkgevers„€als€werknemerszijde,€expliciet€deĻalgemene€industriepolitieke€lijn€van€de€achtereenvolgende€kabinetten€ondersteunden.€DeĻStuurgroep€ššNederland€Industrielandšš,€die€in€1990€op€verzoek€van€twee€werkgeversƒ¼organisaties€(¢FME£€en€¢AWV£)€het€rapport€ņņEen€keuze€voor€de€industrieóó€opstelde,€legde€veelŠ pĄ Šnadruk€op€de€noodzaak€van€generiek€beleid.€De€ššsnel€veranderende€internationale€omgevingšš,Ļdie€tot€uitdrukking€kwam€in€de€invoering€van€nieuwe€¢technologien£,€in€de€schaalvergrotingĻvan€markten€en€in€fusies€en€bedrijfsconcentraties,€leidde€volgens€de€Stuurgroep€tot€deĻnoodzaak€van€een€generiek€industriebeleid€(Stuurgroep€ššNederland€Industrielandšš€1990,€p.€5).ĻDit€beleid€zou€allereerst€gericht€moeten€zijn€op€šškostenbeheersingšš€en€zou€als€doel€moetenĻhebben€de€beheersing€en€verlaging€van€de€rente,€de€stabilisatie€van€de€waarde€van€de€gulden,Ļde€verlaging€van€loonkosten,€de€verhoging€van€het€scholingspeil,€de€verbetering€van€deĻinfrastructuur€en€de€voorkoming€van€concurrentieverstoring€als€gevolg€van€verschillen€inĻmilieubeleid€in€Europa€(pp.€45„47).€De€Stuurgroep€achtte,€naast€het€generieke€beleid,€ook€eenĻššspecifiekšš€en€een€ššgerichtšš€industriebeleid€noodzakelijk.€Het€specifieke€beleid€zou€moetenĻleiden€tot€versterking€van€de€technologisch„wetenschappelijke€infrastructuur,€betereĻaansluiting€van€opleidingen€op€de€arbeidsmarkt,€verlaging€van€arbeidskosten€en,€ten€slotte,Ļconcentratie€van€industrile€activiteiten€(pp.€48„52).€De€gerichte€maatregelen€zouden€hetĻaantrekken€van€hoogwaardige€bedrijvigheid€met€een€hoge€toegevoegde€waarde€moetenĻbetreffen,€waar€nodig€door€beleidsconcurrentie€met€andere€lidstaten€van€de€Europese€UnieĻ(pp.€52„52).Ģą œ ąOok€volgens€de€werkgeversorganisaties€VNO€en€NCW€was€generiek€economisch€beleid,Ļgericht€op€verlaging€van€de€loonkosten€(vooral€verkleining€van€de€zogeheten€ššwigšš€tussen€deĻarbeidskosten€die€de€werkgever€betaalt€en€het€netto„loon€dat€de€werknemer€ontvangt),Ļflexibilisering€van€de€arbeidsmarkt€en€ontwikkeling€en€overdracht€van€technologische€kennis,Ļhet€beste€recept€voor€een€succesvol€industriebeleid.€In€de€brochure€ņņNederland€moet€kiezenóóŠ Ģ&"% Šwezen€VNO€en€NCW€(1994,€p.€14)€op€de€toenemende€internationale€concurrentie,€die€eenĻaanslag€zou€doen€op€de€kracht€van€de€Nederlandse€industrie,€ššhet€fundament€onder€onzeĻwelvaartšš.€Beperking€van€de€arbeidskosten€zou€volgens€de€werkgeversorganisaties€tot€eenĻenorme€groei€van€de€werkgelegenheid€leiden€š!š€men€schatte€zelfs€dat€loonmatiging€tien€maalĻzoveel€banen€zou€opleveren€als€arbeidsduurverkorting€(VNO€en€NCW€1994,€p.€25)€š!š€en€zouĻook€een€versterking€van€de€internationale€concurrentiepositie€van€het€Nederlands€bedrijfslevenĻtot€gevolg€hebben.Ģą œ ąDe€Raad€voor€het€Midden„€en€Kleinbedrijf€(¢RMK£)€sprak€zich,€in€de€nota€ņņIndustriebeleidóó€uitŠ ,.|)- Š1993,€uit€tegen€sectorbeleid€š!š€beleid€gericht€op€n€of€meerdere€sectoren€van€de€economie€š!šŠ /h*. Šen€voor€generiek€industriebeleid,€als€middel€in€de€belangenbehartiging€van€het€midden„€enĻkleinbedrijf:€ššde€concurrentiepositie€van€ņņalleóó€sectoren€[is]€van€belang€voor€de€welvaart€inŠ œģ ŠNederlandšš€(¢RMK£€1993,€p.€3).€De€Raad€benadrukte€in€zijn€nota€dat€een€groot€gedeelte€van€deĻinnovaties€in€Nederland€juist€tot€stand€komt€in€het€midden„€en€kleinbedrijf;€deze€innovatiesĻwaren€volgens€de€Raad€minder€in€het€oog€lopend,€omdat€zij€vooral€de€ontwikkeling€enĻverbetering€van€producten€en€productieprocessen,€in€plaats€van€het€wetenschappelijkĻonderzoek,€betreffen€(pp.€5„7).€Als€onderdeel€van€de€belangenbehartiging€sprak€het€midden„Ļen€kleinbedrijf€zich€ook€uit€tegen€de€beperking€van€de€industriefaciliteit€van€ministerĻ¢Andriessen£€(zie€hieronder)€tot€bedrijven€met€meer€dan€500€werknemers.€Ten€einde€hetĻ¢onderzoeks£„€en€ontwikkelingsproces€in€de€sector€te€stimuleren€pleitte€de€¢RMK£€voorĻondersteuning€langs€fiscale€weg,€bijvoorbeeld€door€vermindering€van€loonbelasting€voorĻonderzoeksmedewerkers€en€door€versnelde€afschrijvingsmogelijkheden€voor€investeringenĻgericht€op€technologische€vernieuwing€(p.€16).€Ten€slotte€legde€de€¢RMK£€de€nadruk€op€hetĻbelang€van€middelgrote€en€kleine€ondernemingen€in€een€cluster€van€bedrijvigheid.Ģą œ ąDe€Industriebond€FNV€aanvaardde,€blijkens€de€nota€ņņBouwstenen€voor€industriebeleidóóŠ ˜č  Š(1994,€p.€13)€het€ššalgemeen€¢voorwaardenscheppend£€beleidšš€dat€achtereenvolgende€kabinettenĻhadden€gevoerd,€maar€vond€dat€loonmatiging€zou€moeten€worden€aangevuld€met€eenĻššovertuigend€industriebeleid,€een€actief€werkgelegenheidsbeleid€inclusief€herverdeling€vanĻarbeid,€opleidingsbeleid€en€verbeterd€arbeidsmarktbeleidšš.€In€het€ššindustriebreed€en€specifiekeĻbeleidšš€paste€volgens€de€Industriebond€de€industriefaciliteit,€die€risicodragend€kapitaal€aanĻondernemingen€beschikbaar€zou€stellen€(p.€22).€Volgens€de€bond€zou€de€Nederlandse€overheidĻzich€juist€moeten€richten€op€de€versterking€van€het€leerlingwezen€en€het€beroepsonderwijs,Ļuitbreiding€van€technologiesubsidies€en€bevordering€van€duurzame€(ofwel€¢milieusparende£)Ļproductie€met€een€hoge€toegevoegde€waarde€(pp.€26„30).€Tevens€pleitte€de€IndustriebondĻvoor€een€meer€actieve€opstelling€van€de€overheid€bij€het€vaststellen€van€šš¢clustersšš£€in€deĻNederlandse€industrie€en€bij€het€compenseren€van€steunverlening€van€buitenlandse€overhedenĻaan€hun€industrie.ĢĢĢņ ņ10.4€Naar€een€kennisintensieve€industrie?ó óŠ l¼ ŠĢHet€besef€dat€de€Nederlandse€industrie€zich€onder€invloed€van€de€buitenlandse€concur‚rentieĻvoortdurend€zou€dienen€aan€te€passen,€sprak€duidelijk€uit€de€regeringsnotaššs€die€onderĻregeringen€van€verschillende€samenstelling€in€de€tweede€helft€van€de€jaren€tachtig€zijnĻuitgebracht.€In€de€nota€ņņHandelspolitiek€in€een€veranderende€wereldóó€(1985),€opgesteld€doorŠ $X" Šstaatssecretaris€¢Bolkestein£€in€het€kabinet„Lubbers€I€van€CDA€en€VVD,€werd€benadrukt€dat€hetĻNederlandse€industriebeleid€niet€noopte€tot€de€introductie€van€handelspolitieke€bescherming.ĻEenzelfde€uitgangspunt€werd€gekozen€in€de€nota€ņņEconomie€met€open€grenzenóó,€die€ministerŠ Ģ&"% Š¢Andriessen£€van€Economische€Zaken€namens€het€kabinet„Lubbers€III€van€CDA€en€Partij€van€deĻArbeid,€in€1990€aan€de€Tweede€Kamer€aanbood.€In€deze€nota,€die€een€sterkte/zwakte„analyseĻvan€de€Nederlandse€economie€beoogde€te€zijn,€werd€aangegeven€dat€de€concurrentiekrachtĻvan€het€Nederlandse€bedrijfsleven€afhangt€van€drie€determinanten:€het€algemeneĻondernemingsklimaat,€de€mate€van€concurrentie€en€samenwerking€tussen€bedrij‚ven,€en€hetĻvermogen€tot€ššvoortdurend€vernieuwenšš.€Ook€in€deze€nota,€die€nogal€veel€aandacht€kreegĻwegens€¢Andriessens£€voortdurende€aandacht€voor€de€gevolgen€van€de€šš¢globalisering£šš€lag€deĻnadruk€andermaal€op€generieke€overheidsmaatregelen.€Het€kabinet„Lubbers/Kok€koos,Ļondanks€de€gewijzigde€partijpolitieke€samenstelling,€niet€voor€een€activistischerŠ /h*. Šoverheidsbeleid,€maar€legde€zich€neer€bij€de€langzaam€gegroeide€consensus€over€deĻindustriepolitiek,€die€generieke€maatregelen€centraal€plaatste.Ģą œ ąZoals€hierboven€al€is€gesteld,€is€het€mededingingsbeleid€van€de€Europese€Unie€eenĻbeperkende€factor€voor€de€Nederlandse€mogelijkheden€een€zelfstandig€industriebeleid€teĻvoeren.€In€EU„kader€streeft€het€ministerie€van€Economische€Zaken€ernaar€een€ššlevel€playingĻfieldšš€tot€stand€te€brengen,€waarop€de€bedrijven€in€de€gehele€EU€met€zoveel€mogelijk€gelijkeĻvoorwaarden€geconfronteerd€worden.€Nederland€ziet€zich€in€sommige€gevallen€welĻgedwongen€de€steunmaatregelen€van€andere€landen€te€ššmatchenšš,€zodat€Nederlandse€bedrijvenĻin€ieder€geval€geen€concurrentieņņnadeelóó€kennen.€In€dit€verband€is€het€interessant€aan€te€tekenenŠ  ` Šdat€het€Nederlandse€beleid€inzake€concurrentie€een€šškopiešš€is€van€het€EuropeseĻmededingingsbeleid€(interview€Economische€Zaken,€26€augustus€1997).Ģą œ ąDe€brief€ņņIndustriebeleid€in€de€jaren€negentigóó€van€minister€¢Andriessen£€wees€op€deŠ Ō$  Štoegenomen€beleidsconcurrentie€van€overheden€ten€aanzien€van€de€budgetten€voor€technoƒ¼logie.€Wat€Nederland€betreft,€signaleerde€de€brief€een€daling€van€de€uitgaven€voor€onderzoekĻen€ontwikkeling€met€ca.€20%€in€de€periode€tussen€1988€en€1992.€Economische€Zaken€trachtteĻde€Nederlandse€innovatie€te€versterken€door€jaarlijks€ongeveer€šš€1€miljard€beschikbaar€teĻstellen€voor€stimulering€van€technologische€ontwikkeling€in€bedrijven€en€voor€versterking€vanĻde€kennisinfrastructuur€(TNO,€de€technologische€instituten,€onderzoekscholen).€De€regeringĻkoos€voor€een€ššclusterbenaderingšš€in€het€industriebeleid,€die€was€gericht€op€samenwerkingĻtussen€bedrijven€onderling€en€tussen€bedrijven€en€technisch„wetenschappelijke€instellingen:ĻššHoogwaardige€technologische€activiteiten€in€de€industrie€worden€zo€ingebed€in€effectieveĻsamenwerkingsverbanden,€die€het€innovatieproces€verder€bevorderenšš€(Industriebeleid€in€deĻjaren€negentig,€p.€5).€Wat€de€ondersteuning€van€bedrijven€in€moeilijkheden€betreft,€wees€deĻregering€de€taak€van€šš¢lender£€of€last€¢resort£šš€voor€de€overheid€af.€Wel€zou€voor€majeure€gevallenĻop€ad€hoc„basis€steun€beschikbaar€moeten€œzijn;€n€van€de€criteria€hiervoor€was€het€belang€vanĻde€betreffende›€onderneming€œin›€een€œššclusteršš,›€bijvoorbeeld€door€de€voortgebrachte€toegevoegdeĻwaarde,€technologische€kennis€en€spilfunctie€ten€opzichte€van€andere€bedrijven.€De€regeringĻachtte€de€vorming€van€internationale€allianties€van€bedrijven€weliswaar€nodig€en€wenselijk,Ļmaar€verbond€daaraan€de€randvoorwaarde€dat€hoogwaardige€activiteiten€aan€NederlandĻzouden€worden€gebonden.Ģą œ ąIn€het€clusterbeleid€paste€ook€de€vorming€van€de€zogenaamde€ņņindustriefaciliteitóó,€dieŠ X Ø Šminister€¢Andriessen£€in€de€begroting€voor€1993€aankondigde€(Tweede€Kamer,€1992„1993,Ļ22800,€hoofdstuk€XIII,€nr.€39).€Deze€tijdelijke€faciliteit€was€een€instrument€dat€op€generiekeĻwijze€trachtte€een€oplossing€te€bieden€voor€de€financieringsproblemen€van€het€NederlandseĻbedrijfsleven€en€betrof€in€beginsel€een€bedrag€van€šš660€miljoen,€bijeengebracht€door€deĻoverheid,€banken,€verzekeringsmaatschappijen€en€de€Nationale€Investeringsbank.€Het€ging€omĻrisicodragend€kapitaal€voor€goedlopende€middelgrote€en€grotere€bedrijven€die€onderdeelĻvormden€van€ššinnovatieve€¢clustersšš£€en€die€onvoldoende€kapitaal€via€de€markt€kondenĻaantrekken.€Wegens€de€goede€economische€situatie€hebben€bedrijven€tot€op€heden€slechts€inĻbeperkte€mate€een€beroep€gedaan€op€de€industriefaciliteit;€de€faciliteit€blijft€wel€bestaan,€metĻhet€oog€op€behoeften€in€ššeconomisch€slechtere€tijdenšš€(interview€Economische€Zaken,€26Ļaugustus€1997).Ģą œ ąDe€Algemene€Rekenkamer€heeft€in€het€rapport€ņņFinancile€relaties€met€groteŠ h+ø&* Šondernemingenóó€de€uitvoering€van€de€clusterbenadering€door€het€ministerie€van€EconomischeŠ T,¤'+ ŠZaken€hevig€bekritiseerd.€Na€het€onderzoek€van€een€aantal€grote€steunoperaties€(aan€Fokker€inĻ1987,€1992„1993€en€1994,€aan€¢NedCar£€sinds€1991€en€aan€Daf€Trucks€in€1993)€kwam€deĻRekenkamer€tot€de€conclusie€dat€de€clusterbenadering€onvoldoende€operationeel€gemaakt€wasŠ /h*. Šœvoor€de€steunverlening:›€ššDe€clusters€rond€de€in€het€geding€zijnde€bedrijven€waren€echter€niet€inĻkaart€gebracht€en€konden€derhalve€geen€rol€van€betekenis€spelen€bij€de€opeenvolgendeĻ¢operatiesšš£€(Financile€relaties€met€grote€ondernemingen,€p.€24).€Doordat€niet€voldoendeĻaandacht€was€besteed€aan€de€omvang€van€de€clusters,€kon€het€ministerie€naar€het€oordeel€vanĻde€Rekenkamer€geen€voldoende€solide€afweging€maken€over€het€belang€van€de€te€steunenĻbedrijven.€De€Rekenkamer€constateerde€enerzijds€dat€de€ššinternationale€dimensiešš€van€deĻclusters€onvoldoende€in€kaart€gebracht€was,€zodat€niet€duidelijk€was€welk€deel€van€deĻfinancile€steun€direct€de€bedrijvigheid€in€Nederland€ten€goede€zou€komen.€Anderzijds€steldeĻde€Rekenkamer€vast€dat€het€ministerie€van€Economische€Zaken€wel€ššaandachtšš€voor,€maarĻššgeen€zicht€op€de€effecten€voor€de€werkgelegenheidšš€bij€Fokker,€¢NedCar£€en,€in€mindere€mate,ĻDAF€Trucks€had€(p.€25).Ģą œ ąDe€repliek€van€minister€Wijers€van€Economische€Zaken€was€dat€de€Rekenkamer€de€aardĻvan€de€clusterbenadering€verkeerd€had€ingeschat.€Volgens€Wijers€heeft€het€clusterbeleid€ĢĢą8 œ ąŌ‡ōšœņXXßdŌheel€weinig€te€maken€met€steunverlening;€het€heeft€te€maken€met€het€creren€van€ketens€vanŠ ˜č  Šhoogwaardige€toegevoegde€waarde€in€het€bedrijfsleven.€...€Natuurlijk€kijken€wij€ook€naarĻtoeleveringsrelaties,€maar€dat€is€maar€een€deel€van€het€verhaal.€Het€clusterverhaal€kan€soms€helpen,Ļmaar€juist€bij€het€type€ondernemingen€waar€wij€het€hier€over€hebben€š!š€NedCar,€DAF€en€Fokker€š!š€en€dieĻinternationaal€opereren€en€zeer€afhankelijk€zijn€van€toeleveringen€uit€het€buitenland,€is€de€uniekeĻstrategische€positie€ten€opzichte€van€de€internationale€concurrentie,€marktontwikkelingen€enĻkostenniveaus€relevanter€š!š€voor€zover€het€Nederlandse€industriepolitieke€afwegingen€betreft€š!š€dan€deĻvraag€hoe€zij€precies€in€die€cluster€zijn€opgehangen.€...€Hoe€de€clusters€in€elkaar€zitten,€is€alleen€maarĻrelevant€als€je€er€internationaal€naar€kijkt.€Voor€de€afweging€op€nationale€schaal€van€eventueleĻsteunverlening€is€dat€niet€een€leidend€principe.€(Handelingen€van€de€Tweede€Kamer,€19€juni€1997,€pp.Ļ6644„6645)Ō#†XßdXņōšœn¹#ŌŠhøœ*!œ*! ŠĢą œ ąDe€voorkeur€van€achtereenvolgende€kabinetten€voor€algemeen,€op€versterking€van€hetĻinvesteringsklimaat€gericht€beleid,€verhinderde€de€Nederlandse€overheid€niet€in€de€jaren€tachtigĻen€negentig€verscheidene€malen€steun€te€verlenen€aan€individuele€bedrijven.¢ņņ4óó£€DezeŠ ōD Šsteunverlening€kan€wellicht€niet€verklaard€worden€uit€de€algemene€beleidsuitgangspunten€vanĻde€kabinetten€š!š€daarmee€was€de€steun€namelijk€in€tegenspraak€š!š,€maar€zij€past€wel€in€de€meerĻalgemene€ššstrategiešš€van€die€kabinetten€de€consensus€over€het€sociaal„economisch€beleid€inĻstand€te€houden.€Door€zich€sterk€te€maken€voor€het€behoud€van€werkgelegenheid€en€vanĻtechnologisch€hoogwaardige€kennis€maakten€de€kabinetten€in€de€jaren€tachtig€en€negentigĻduidelijk€dat€zij€de€inspanningen€van€de€sociaal„economische€partners,€die€door€de€koppelingĻvan€loonmatiging€en€arbeidsduurverkorting€bijdroegen€aan€het€economisch€herstel,€wildeĻššbelonenšš.€Ģą œ ąDe€steunverlening€aan€individuele€bedrijven€betrof€onder€meer€ššgaranties€voor€rente,€kostenĻen€aflossing€van€leningenšš€voor€Volvo€¢Car£€en€Fokker€tussen€1980€en€1988€en€voor€DAF€enĻVan€¢Doorne£ššs€Transmissies€gedurende€een€aantal€jaren.€Verder€vermeldde€de€begroting€vanĻhet€ministerie€van€Economische€Zaken€voor€1996€een€bijdrage€in€de€auto„ontwikkeling€voorĻ¢NedCar£€van€šš241€miljoen€(Tweede€Kamer,€1995„1996,€24400,€hoofdstuk€XIII,€nr.€1).€VoortsĻkende€de€begroting€van€EZ€jaarlijks€een€bedrag€ter€ondersteuning€van€de€scheepsbouw,€dat€inĻ1997€weliswaar€nog€slechts€šš17€miljoen€bedroeg€(Tweede€Kamer,€1996„1997,€25000,Ļhoofdstuk€XIII,€nr.€1),€maar€waarvan€de€gecumuleerde€waarde€in€de€periode€na€1984,€het€jaarĻvan€de€sluiting€van€Rijn„Schelde„¢Verolme£,€in€totaal€ongeveer€šš950€miljoen€(in€lopendeĻprijzen)€was.€Daarnaast€hebben€Shell€en€Esso,€in€het€kader€van€het€zogenaamdeĻššHerenakkoordšš,€¢£tussen€1980€en€1984€de€extra€winst€die€zij€behaalden€op€de€¢gasexploitatie£Ļ(ieder€ca.€šš€2€miljard)€kunnen€gebruiken€ter€financiering€van€investeringen€in€de€olieraffinageŠ d/“*0 Šen€de€petrochemische€sector€(Tweede€Kamer,€1983„1984,€18100,€hoofdstuk€XIII,€nr.€132;ĻVan€der€Laan€1982).€Ten€slotte€mag€niet€onvermeld€blijven€dat€in€1993€en€1994€metĻrespectievelijk€Philips€en€Fokker€zogeheten€šš¢technolease£šš„overeenkomsten€werden€gesloten.ĻBeide€bedrijven€verkochten€hun€patenten€en€octrooien€aan€de€¢Rabo£„bank€en€ššhuurdenšš€dezeĻdaarna€weer€terug.€Doordat€de€ministeries€van€Economische€Zaken€en€Financin€hiervoor€vanĻte€voren€hun€instemming€hadden€verleend,€kon€de€¢Rabo£„bank€het€uitgeleende€bedragĻgedurende€een€aantal€jaren€in€mindering€brengen€op€de€vennootschapsbelasting.€DeĻinkomstenderving€van€de€overheid€wordt€voor€Fokker€alleen€al€op€een€bedrag€tussen€de€šš800Ļmiljoen€en€šš€1€miljard€geschat€(¢NRC£€Handelsblad,€30€oktober€1996,€p.€1).Ģą œ ąIn€de€jaren€negentig€leek€de€economische€rol€van€kennis€duidelijk€doorgedrongen€tot€deĻpolitiek,€hetgeen€tot€uitdrukking€kwam€in€de€publicatie€van€twee€notaššs,€ņņConcurreren€metŠ č 8  Škennisóó€œ(1993)›€en€ņņKennis€in€bewegingóó€œ(1995).›€In€de€eerstgenoemde€nota€werd€gesproken€overŠ Ō$  Šeen€šštechnologieracešš,€die€investeringen€in€de€verbetering€van€het€technologisch€klimaat€nodigĻzou€maken,€en€in€de€tweede€nota€stond€de€rol€van€de€šškennisintensiteitšš€van€de€economieĻcentraal,€in€het€licht€van€de€concurrentie€om€vestigingsplaatsen€als€gevolg€van€deĻšš¢globalisering£šš.€De€nota€ņņConcurreren€met€kennisóó€ging€ervan€uit€dat€de€publieke€infrastructuurŠ „Ō  Švoor€technologie€(de€grote€technologische€onderzoeksinstellingen€en€de€universiteiten)Ļonvoldoende€inspeelt€op€de€behoeften€van€het€bedrijfsleven.€Door€de€stimulering€van€de€reedsĻgenoemde€šš¢clustersšš,€enerzijds£€rond€grote€bedrijven€en€anderzijds€van€het€midden„€enĻkleinbedrijf,€hoopte€de€regering€het€innovatieve€vermogen€van€de€Nederlandse€economie€teĻvergroten.€De€regering€koos€in€de€nota€ņņKennis€in€bewegingóó€voor€een€beleid€gericht€op€deŠ  p Švergroting€van€het€ššaanpassingsvermogenšš€van€de€Nederlandse€economie€œ(aansluitend€op€de›Ļoperatie€ššMarktwerking,€deregulering€en€wetgevingskwaliteitšš)€en€voor€een€beleid€vanĻstimulering€van€de€kennisinfrastructuur.€De€nota€constateerde€dat€de€R&D„basis€van€deĻNederlandse€economie€smal€is:€60%€van€de€totale€bedrijfsuitgaven€aan€R&D€wordt€gedaanĻdoor€de€vijf€grootste€Nederlandse€bedrijven€en€Nederlandse€bedrijven€kopen€relatief€veelĻkennis€in€het€buitenland,€waardoor€er€een€grote€technologische€afhankelijkheid€ten€opzichteĻvan€andere€landen€bestaat.€Om€de€kennisintensiteit€van€de€Nederlandse€economie€te€stimulerenĻkondigde€de€regering€in€de€nota€ņņKennis€in€bewegingóó€aan€de€technologiesubsidies€voorŠ €Š Šbedrijven,€vooral€in€het€midden„€en€kleinbedrijf,€te€verhogen,€de€invloed€van€bedrijven€op€deĻaansturing€van€de€kennisinstellingen€te€vergroten,€de€rol€van€het€bedrijfsleven€bij€deĻššinhoudelijke€¢aansterking£šš€van€het€beroepsonderwijs€uit€te€breiden,€en€projecten€gericht€opĻopkomende€¢technologien£€in€de€communicatie„€en€informatiesector€te€stimuleren€met€fiscaleĻmaatregelen€en€subsidies.€Deze€maatregelen€zijn,€volgens€het€ministerie€van€EconomischeĻZaken,€vooral€ingegeven€door€de€externe€effecten€die€ervan€verwacht€worden.€De€rol€van€deĻoverheid€bestaat€in€dezen€uit€de€bestrijding€van€marktimperfecties:€aangezien€deĻmaatschappelijk€baten€van€investeringen€in€technologische€vernieuwing€groter€zijn€dan€dieĻvoor€individuele€bedrijven€afzonderlijk,€kan€de€overheid€door€middel€van€subsidiring€eenĻpositief€welvaartseffect€bereiken€(interview€ministerie€van€Economische€Zaken,€26€augustusĻ1997).Ģą œ ąDe€beleden€voorkeur€voor€het€technologiebeleid€kreeg€vanaf€de€begroting€van€1989€ookĻzijn€vertaling€in€concrete€uitgaven.€De€uitgaven€voor€technologie„ontwikkeling€en€onderzoekĻen€ontwikkeling,ņņ5óó€die€tussen€1980€en€1988€schommelden€tussen€7,2€en€12,5%€van€de€totaleŠ h+ø&* Šuitgaven€van€het€ministerie€van€Economische€Zaken,€werden€met€ingang€van€1989€fors,€zij€hetĻtijdelijk,€verhoogd.€De€begroting€bevat€sinds€1989€een€bedrag€voor€ššspecifieke€bedrijfsgerichteĻtechnologiestimuleringšš€en€voor€ššinternationale€en€algemene€techno‚logiestimuleringšš€datĻschommelde€tussen€8,7€en€12,8%€van€de€totale€begroting.€Tevens€werd€van€1989€tot€1992Š /h*. Šresp.€9,3,€10,8,€3,7€en€0,3%€van€de€begroting€uitgetrokken€voor€eenĻšš¢innovatiestimuleringsregeling£šš;€sinds€1989€werd€voorts€gemiddeld€1%€van€de€begrotingĻuitgetrokken€ter€financiering€van€InnovatieCentra.€Met€ingang€van€1994€zijn€de€uitgaven€voorĻtechnologie„ontwikkeling,€innovatie€en€onderzoek€en€ontwikkelingņņ6óó€van€ruim€21%€gedaald€totŠ tÄ Š13,3%€in€1996€en€15,9%€in€1997.€Hiertegenover€staat€dat,€in€het€kader€van€de€WetĻVermindering€Afdrachten€voor€Speur„€en€Ontwikkelingswerk€(WVA/S&O),€die€bestaat€sindsĻ1994,€in€1997€een€bedrag€van€ca.€šš550€miljoen€per€jaar€in€mindering€wordt€gebracht€op€deĻbelastingafdracht€van€bedrijven€als€bijdrage€aan€de€loonkosten€die€deze€bedrijven€maken€voorĻonderzoek„€en€ontwikkelingsactiviteiten€(interview€Economische€Zaken,€26€augustus).Ģą œ ąHet€beleid€van€de€Europese€Unie€leidt€niet€slechts€tot€de€hierboven€geconstateerdeĻinperking€van€de€nationale€beleidsruimte.€Het€zogeheten€šškaderprogrammašš€voor€onderzoekĻvan€de€Europese€Commissie€(het€vierde€kaderprogramma€loopt€van€1995€tot€1998)€biedt€ookĻduidelijke€mogelijkheden€voor€het€Nederlandse€bedrijfsleven€tot€technologische€ššupgradingšš.ĻDe€participatie€van€Nederlandse€bedrijven€in€dit€kaderprogramma€is€aanzienlijk;€tezamenĻontvangen€zij€enkele€honderden€miljoenen€uit€Brussel,€hetgeen€om€en€nabij€de€ššjuste€retouršš€is,Ļhet€aandeel€dat€Nederland€op€grond€van€zijn€relatieve€economische€omvang€in€de€EU€magĻverwachten€te€ontvangen€(interview€Economische€Zaken,€26€augustus€1997).€œHet€belang€vanĻhet€Europese€technologiebeleid€wordt€nog€onderstreept€door€het€feit€dat,€tijdens€deĻberaadslagingen€van€de€Europese€Raad€van€juni€1997€over€het€verdrag€van€Amsterdam,€van€deĻvijf€ńč!ńńć!ńals€een€van€de€weinige€ńć!ńńč!ńelementen€ńé!ńdie€zijn€ńé!ńńź!ńńć!ńis€ńć!ńńź!ńtoegevoegd€aan€de€onderwerpen€waarover€in€de€EU€bij€meerderheidĻwordt€beslotenńė!ń,€ńė!ńńó!ńer€ńó!ńńė!ńdrie€betrekking€heńė!ńńņ!ńbńņ!ńńė!ńben€op€het€kńė!ńńģ!ńańģ!ńńė!ńderńė!ńńķ!ńprogramma€(de€artikel€130I,€paragńķ!ńńī!ńńķ!ńraańķ!ńńī!ńńš!ńńļ!ńańļ!ńńš!ńńń!ńrafenĻ1€en€2€en€130O;€zie€het€ńń!ńńō!ńņņńō!ńń÷!ńńõ!ńdńõ!ńń÷!ńńõ!ńńõ!ńńų!ńDńų!ńńõ!ńraft€Treaty€on€the€European€Unionóóńõ!ńńö!ń).ńö!ńńõ!ńńō!ńóóńō!ńńõ!ń›Š  \ ŠĢĢņ ņ10.5€Conclusieó óŠ Š  ŠĢIn€de€inleiding€van€dit€hoofdstuk€is€aangegeven€dat€ontwikkelingen€in€de€beleidsomgevingĻsinds€het€einde€van€de€jaren€zeventig€het€Nederlandse€industriebeleid€voor€twee€belangrijkeĻuitdagingen€hebben€gesteld:€de€toegenomen€concurrentie€voor€het€Nederlandse€bedrijfslevenĻen€de€dreigende€deš5šndustrialisatie€en€afname€van€de€technologische€inhoud€van€de€productie.ĻUit€de€regeringsnotaššs€die€in€dit€hoofdstuk€aan€de€orde€zijn€gekomen,€is€duidelijk€gewordenĻdat€op€het€niveau€van€de€beleidsmakers€het€idee€heeft€postgevat€dat€de€overheid€dient€bij€teĻdragen€aan€de€versterking€van€de€concurrentiepositie€van€œhet€Nederlandsse€bedrijfsleven.›€DeĻideologische€positie€van€achtereenvolgende€ministers€van€Economische€Zaken€heeft€ertoeĻgeleid€dat€bij€voortduring€gepleit€is€voor€œņņgeneriekóó,›€in€tegenstelling€tot€œņņspecifiekóó,›€œbeleid.›€œHetŠ $X" Šgenerieke›€œbeleid›€heeft€de€vorm€gekregen€œvan,€onder€andere,›€aangehouden€loonmatiging,Ļbelastingmaatregelen,€investeringssteun,€innovatie„€en€R&D„subsidies€en,€recentelijk,€eenĻššindustriefaciliteitšš.€De€nadruk€die€in€de€retoriek€heeft€gelegen€op€de€algemene€vorm€vanĻsteunverlening€heeft€de€overheid€er€niet€van€weerhouden€onderdelen€van€het€bedrijfsleven€tochĻspecifieke€steun€te€geven.€Voor€een€deel€had€deze€steun€een€ņņdefensiefóó€karakter,€met€nameŠ ¤(ō#' Šwaar€het€bedrijven€in€de€kapitaalgoederensector€betrof,€maar€voor€een€deel€kan€de€steun€tochĻwel€als€ņņoffensiefóó€beschouwd€worden.€Het€offensieve€element€van€de€steun€was€er€vooral€inŠ |*Ģ%) Šgelegen€dat€bedrijven,€waarvan€de€overheid€besefte€dat€ze€voor€een€goede€bedrijfsvoeringĻaansluiting€zouden€moeten€krijgen€bij€een€of€meerdere€buitenlandse€partners,€aanspraak€kregenĻop€een€overbruggingsregeling.€Dat€deze€aanpak€in€sommige€gevallen€goed€uitpakte€š!šĻbijvoorbeeld€bij€de€vorming€van€¢NedCar£€en€de€herstructurering€van€DAF€š!š,€maar€in€het€gevalĻvan€Fokker€mislukte,€heeft€waarschijnlijk€minder€te€maken€met€de€betrokkenheid€van€deŠ /h*. ŠNederlandse€overheid€dan€met€de€aard€van€de€markten€waarop€de€verschillende€¢bdrijven£€actiefĻwaren.Ģą œ ąWat€de€dreigende€deš5šndustrialisatie€en€de€afname€van€de€technologische€inhoud€van€deĻproductie€betreft,€kan€eveneens€gewezen€worden€op€het€groeiende€besef€bij€de€beleidsmakersĻdat€Nederlandse€bedrijven€moeten€ššconcurreren€met€¢kennisšš£.€Vooral€sinds€het€aantreden€vanŠ /h*. Šminister€¢Andriessen£€op€Economische€Zaken€in€1989€is€het€bewustzijn€toegenomen€dat€de€dureĻNederlandse€arbeid€slechts€dan€lucratief€kan€worden€ingezet€indien€Nederlandse€bedrijvenĻtechnologisch€hoogwaardige€goederen€voortbrengen.€Het€technologiebeleid€is€het€onderdeelĻvan€het€industriebeleid€waarop€de€rol€van€de€Europese€Unie€het€meest€duidelijk€wordt.€HierĻgeldt€nadrukkelijk€dat€de€Europese€samenwerking€niet€slechts€tot€beperkingen€aan€de€nationaleĻbeleidsautonomie€leidt,€maar€dat€zij€ook€extra€beleidsmogelijkheden€schept.Ģą œ ąDe€consensus€over€het€Nederlandse€sociaal„economisch€beleid,€die€in€de€recente€discussiesĻover€het€succes€van€het€ššpoldermodelšš€vaak€wordt€geroemd€(zie€hoofdstuk€5€van€deze€bundel),Ļblijkt€zich€ook€uit€te€strekken€tot€het€industriebeleid.€Behalve€over€verscheidene€details€lijkenĻde€sociale€partners€het€eens€te€zijn€over€de€principes€en€richting€van€het€te€voerenĻindustriebeleid,€waarbij€met€name€het€generieke€karakter€van€dit€beleid€wordt€onderschreven.ĻVooral€de€werkgeversorganisaties€steunen€het€generieke€beleid,€maar€ook€de€belangrijksteĻwerknemersorganisatie,€de€Industrie‚bond€FNV,€is€van€mening€dat€de€rol€van€de€overheidĻvooral€is€gelegen€in€het€aangeven€van€randvoorwaarden€waarbinnen€de€ondernemers€moetenĻondernemen.Ģą œ ąHet€besef€dat€de€Nederlandse€economie€in€internationaal€opzicht€klein€is€en€dat€deĻmogelijkheden€voor€de€Nederlandse€overheid€de€economische€ontwikkeling€te€sturen,€beperktĻzijn,€leidt€tot€een€grote€bereidheid€tot€aanpassing.€Voortdurend€wordt€door€de€diverseĻeconomische€¢actoren£€gewezen€op€de€noodzaak€dat€de€Nederlandse€industrie€zich€rekenschapĻgeeft€van€de€veranderingen€die€in€de€internationale€omgeving€plaatsvinden.€Men€lijkt€overtuigdĻte€zijn€van€de€potentile€kwetsbaarheid€van€de€Nederlandse€economie,€die€vooral€in€de€tweedeĻhelft€van€de€jaren€zeventig€en€in€de€jaren€tachtig€getroffen€is€door€problemen€vanĻwerkloosheid,€afnemende€rentabiliteit€van€bedrijven€en€oplopende€overheidstekorten,€en€lijktĻvooral€bereid€te€zijn€tot€aanpassingen€om€herhaling€van€de€problemen€van€het€nabije€verledenĻte€vermijden.€De€veronderstelde€toename€van€de€internationalisering€is€daarmee€zowel€eenĻrele€tendens,€die€op€het€terrein€van€de€industriepolitiek€noopt€tot€economische€¢flexibilisering£,Ļals€een€instrument€om€gewenste€ontwikkelingen€te€œbevorderen.ńį!ńŠ  Øų ŠEvt.€toevoegen€aan€eind€paragraaf€10.4:ĢĢńį!ńńą!ńHet€belang€van€het€Europese€technologiebeleid€wordt€nog€onderstreept€door€het€feit€dat€het,Ļtijdens€de€beraadslagingen€van€de€Europese€Raad€van€juni€1997€over€het€verdrag€vanĻAmsterdam,€als€een€van€de€weinige€elementen€is€toegevoegd€aan€de€onderwerpen€waarover€inĻde€EU€bij€meerderheid€wordt€beslotenńą!ń›